تبلیغات
به شکرانه ات می نگارم - چرایی تعدد همسران پیامبر(ص)...

به شکرانه ات می نگارم

حضور یعنی او،همین جا،همین حالا...

چرایی تعدد همسران پیامبر(ص)...
بسم رب المهدی(عج)

با سلام خدمت شما خوبان،بهتر دیدم موضوعی رو که این روزها شاید برای بعضی از افراد مبهم هست رو بازکنم(با اجازه از استاد گرامی ام جناب آقای مقامی و با تشکر از مقاله خوب جناب آقای علی محمد آشنانی در ماهنامه پرسمان):

* چرا پیامبر همسران متعددى برگزیده است؟ به راستى آیا آن گونه كه برخى از مستشرقین تبلیغ مى ‏كنند، آن حضرت مردى زنباره بوده است؟ اگر چنین نیست، راز و رمز تعدد ازدواج‏هاى آن حضرت چیست؟

* چرا پیامبر از این محدودیت مستثنا شده، همسران زیادترى برگزید؟ به راستى آیا علاقه جنسى موجب تعدد ازدواج آن حضرت شده است‏ یا حقیقت چیز دیگرى است؟

ازدواج نه تنها به طور طبیعى ارضاى غرایز جنسى را در پى دارد و شكوفایى بسیارى از استعدادهاى آدمى در پرتو آن صورت مى‏ پذیرد . برابر آیات قرآنى، جهان ماده بر اساس نظام زوجیت و مشاركت و پیوند مذكر و مؤنث‏ شكل گرفته‏ و حیات انسان و تداوم نسل او نیز در پرتو ازدواج میسر شده است . بدین‏سان ازدواج برترین گزینه طبیعى براى دستیابى به رشد و تكامل صحیح انسانى است .

تاریخ زندگى بشر در امر پیوند مرد و زن، چگونگى آن، شاهد فراز و نشیب‏هاى شگرفى بوده است; از دیرباز واقعیت‏هاى طبیعى همچون بلوغ دیرتر مردان و افزایش تعداد زنان مهیاى ازدواج و پایان یافتن زودتر سن بارورى در زنان و ضرورت‏هاى اجتماعى همچون كشته شدن مردان جوان در حوادث مختلفى همانند جنگ و نظایر آن و بر جاى ماندن زنان بیوه، چند همسرى را در عرصه تاریخ زندگى آدمیان رقم زده است; ولى دیدگاه‏هاى مكاتب و فلسفه‏ هاى مختلف در زوال، فزونى، گسترش، كاهش یا محدود ساختن چند همسرى تاثیر بسیار داشته است .

اسلام به عنوان واپسین دین الاهى در زمانى طلوع كرد كه تعدد زوجات، به صورت نامحدود و به شكل غیر منضبط، در میان اعراب رواج داشت . قرآن كریم به دلیل ضرورت‏هاى طبیعى و اجتماعى اصل چند همسرى را به كلى مردود ندانست ولى از یك سو با محدود ساختن آن از نظر تعداد به چهار همسر، گام مهمى در اصلاح و سامان‏دهى وضعیت نامطلوب متداول آن دوران برداشت; و از سوى دیگر با مشروط ساختن تعدد زوجات به رعایت عدالت‏ به صراحت اعلام كرد: اگر بیم دارید كه به عدالت رفتار نكنید، تنها یك تن را به همسرى برگزینید .

نخست تعداد همسران، تاریخ و چگونگى ازدواج آنان با پیامبر را به صورت مختصر مورد بررسى قرار مى‏ دهیم:

پیامبر در طول زندگى خویش با یازده تن ازدواج كرده است:

1 . حضرت خدیجه: نخستین همسر پیامبر، خدیجه بنت‏ خویلد است كه آن حضرت در 15 سال قبل از بعثت در سن 25 سالگى با وى ازدواج كرد . در حالى كه در آن روز، خدیجه 40 سال داشت، یعنى 15 سال از پیامبر بزرگ‏تر بود و قبل از پیامبر نیز دو بار ازدواج كرده بود . نخست‏ به همسرى ابى هاله در آمد كه از او دو فرزند به نام‏هاى هاله و هند داشت و پس از وفات او با عتیق بن عائذ مخزومى ازدواج كرد كه این پیوند نیز پس از مدتى به جدایى انجامید . برابر برخى از منابع، خدیجه از همسر دومش نیز فرزندى به نام جاریه داشته است .

حضرت خدیجه، 25 سال یگانه همسر پیامبر بود و از آن‏ حضرت صاحب فرزندانى به نام طیب، طاهر، زینب، ام كلثوم، رقیه و حضرت فاطمه (س) گردید . حضرت خدیجه در سال دهم بعثت، سه سال قبل از هجرت (عام الحزن) در سن 65 سالگى در مكه از دنیا رفت . در آن هنگام پیامبر 50 سال داشت .

2 . پس از رحلت‏ حضرت خدیجه، پیامبر تا یك سال براى خود همسرى برنگزید تا آن كه به پیشنهاد خوله همسر عثمان بن مظعون، با سوده بنت زمعه ازدواج كرد . سوده قبلا همسر پسر عم خود سكران بن عمرو بود و از او پسرى به نام عبدالرحمان داشت . او و همسرش از هجرت‏ كنندگان به حبشه بودند . همسرش در حبشه یا پس از بازگشت از دنیا رفت . ازدواج پیامبر با چنان زن سالخورده ‏اى تعجب مكیان را برانگیخت . سالخوردگى وى به گونه‏ اى بود كه او چند سال پس از ازدواج پیامبر با عایشه، حق همخوابگى خود را به عایشه بخشید . گفتنى است كه پیامبر در سن 51 سالگى با او ازدواج كرد و سوده تا دو سال بعد تنها همسر پیامبر بود .

3 . عایشه دختر ابى بكر بن ابى قحافه: پیامبر او را كه دخترى باكره بود، به پیشنهاد خوله قبل از هجرت در مكه به عقد خود در آورد; ولى پس از هجرت به مدینه، در سال اول هجرى با او عروسى كرد . سن عایشه را هنگام عقد به اختلاف 6،7 و 17 سال‏7 ذكر كرده‏ اند . در نتیجه وى هنگام عروسى 9 یا 19 سال داشته است . او در سال 57 هجرى در مدینه در گذشت .

4 . حفصه دختر عمر بن خطاب: وى نخست همسر خنیس بن حذافة از صحابه پیامبر بود كه پس از بازگشت از حبشه به مدینه مهاجرت كرد و در جنگ بدر و احد نیز شركت جست و بر اثر جراحت جنگ احد در مدینه در گذشت . در آن زمان بیوه گى حفصه كه زنى جوان بود، ناراحتى و حتى بى‏ قرارى عمر را برانگیخت . به گونه‏ اى كه وى غم و اندوه خود در مورد دختر جوانش را با ابابكر و عثمان و پیامبر در میان گذاشت . پیامبر در شعبان سال سوم هجرت (56 سالگى) با حفصه ازدواج كرد . در آن زمان سوده و عایشه نیز همسر پیامبر بودند .

5 . زینب بنت‏ خزیمه: او در ابتدا همسر طفیل بن حارث بود كه پس از جدایى از او همسر برادر طفیل، عبیدة بن حارث گردید كه به شهادت رسید . برابر برخى از منابع، پس از شهادت عبیده به همسرى عبدالله بن جحش در آمد كه در جنگ احد وى نیز به شهادت رسید . زینب در سال سوم هجرى (56 سالگى پیامبر) به همسرى آن حضرت در آمد و تنها سه ماه و برابر روایت دیگر، تنها هشت ماه همسر پیامبر بود; زیرا وى در همان سال در گذشت .

6 . ام سلمه هند دختر ابى امیه: او نخست همسر ابوسلمه عبدالله بن عبدالاسد پسر عمه پیامبر بود و همراه شوهرش به حبشه مهاجرت كرد و سلمه را در آن جا به دنیا آورد . وى پس از بیعت عقبه، با همسرش به مدینه هجرت كرد و داراى سه فرزند دیگر شد . همسرش در جنگ بدر و احد شركت جست و زخمى گردید . وى پس از بازگشت از سریه قطن به دلیل تشدید جراحات پیشین خود وفات كرد . پیامبر در سال چهارم هجرى (57 سالگى) ام سلمه را به همسرى خود برگزید و او را در خانه‏اى كه قبلا در اختیار زینب بنت‏خزیمه بود، جاى داد .

7 . زینب دختر جحش: وى كه دختر عمه پیامبر بود، نخست‏به اشارت رسول خدا به همسرى زید بن حارثه فرزند خوانده آن حضرت در آمد ولى بدان جهت كه زید در ابتدا غلامى آزاد شده و تندخو نیز بود و زینب خود را از خانواده اصیل قریش مى‏دانست، این پیوند به رغم توصیه‏ هاى مكرر پیامبر به طلاق و جدایى انجامید . ازدواج با همسر غلام آزادشده خود، در عرف آن روز ناپسند و مخالف شان پیامبر بود، ولى برابر آیات 37 و 38 سوره احزاب به دستور خداوند انجام گرفت تا سنت غلط و جاافتاده عرب جاهلى را به صورت عملى در هم ریزد . این ازدواج در سال پنجم هجرى در 58 سالگى پیامبر صورت گرفت .

8 . صفیه دختر حى بن اخطب سر كرده یهودیان بنى نضیر: وى نخست‏ به همسرى سلام بن ابى الحقیق در آمد و پس از وى، همسر كنانة ابن ابى الحقیق كه هر دو از شاعران یهود بودند، گردید . در جنگ خیبر، كنانه كشته شد و صفیه به اسارت مسلمانان در آمد . رفتار توام با متانت صفیه به هنگام عبور از كنار عرصه نبرد، پیامبر را بر آن داشت، براى دلجویى، رداى خود را بر او افكند و مسلمانان را براى عبور دادن اسیران از كنار صحنه نبرد توبیخ كند .  پس از آن، پیامبر او را آزاد كرد و چون وى به اسلام گرایید، با تعبیر هل لك فى، از وى پرسید: آیا مرا براى همسرى خود مى‏ پسندى؟ و چون او پاسخ داد: قد كنت اتمنى ذلك فى الشرك فكیف اذا امكننى‏الله عنه فى الاسلام؟! من چنین افتخارى حتى آن گاه كه یهودى بودم آرزو مى‏ كردم، پس چگونه اكنون كه به اسلام گرویده‏ ام مشتاق نباشم؟! ! پیامبر او را به عقد خود درآورد . این ازدواج در سال هفتم هجرى در سن 60 سالگى پیامبر صورت پذیرفت . صفیه در سال 50 هجرى در مدینه در گذشت .

9 . جویریه دختر حارث بن ابى ضرار سر كرده یهودیان بنى مصطلق: وى از اسیران غزوه بود كه سهم ثابت‏بن قیس بن شماس گردید و بلافاصله براى آزادى خویش با وى قرارداد مكاتبه منعقد كرد و نزد پیامبر آمد و از او خواست وى را در آزاد شدن از این محنت كمك كند . پیامبر بهاى وى را به ثابت‏ بن قیس پرداخت . آن گاه وى را به ازدواج خود در آورد . با انتشار خبر این پیوند، مردم دیگر اسیران یهودى را خویشاوندان پیامبر خوانده، بیش از صد نفر از اسیران بنى‏ مصطلق را آزاد كردند . برابر روایت دیگر، پدرش نزد پیامبر آمد و گفت: همانند دختر من نباید اسیر و كنیز تلقى گردد! ! پیامبر در پاسخ به درخواست پدر با وى ازدواج كرد، با این ازدواج، پدر و دو برادرش و جمعى از خویشاوندان وى نیز به اسلام گرویدند .

10 . میمونه دختر حارث خواهر ام الفضل همسر عباس: وى قبل از اسلام همسر مسعود بن عمرو ثقفى بود . اگر چه شوهرش از مشركان بود، خود وى به دلیل رفت و آمد به خانه عباس به اسلام متمایل گردید . وى كه از خبر پیروزى سپاه اسلام در خیبر خوشحال گشته بود، چون به خانه آمد، شوهرش را محزون یافت . شوهر این شادمانى را بر نتافت و از وى جدا شد . چون از وى جدا شد، به همسرى حویطب ابن عبد العزى در آمد . چون شوهرش از دنیا رفت، میمونه ناگزیر به خانه خواهر آمد و در آن‏جا اقامت گزید . در سال 7 هجرى كه پس از صلح حدیبیه در (سال ششم هجرى) پیامبر براى اداى مناسك حج‏سه روز به مكه آمد، وى از طریق خواهرش، عباس را واسطه قرار داد و خود را به پیامبر بخشید . قرآن اقدام میمونه را چنین گزازش نموده است: وامراة مؤمنه ان وهبت نفسها للنبى . .  پیامبر كه منتظر فرصتى بود تا بیشتر در مكه بماند و دل مشركان را به دست آورد، بلافاصله پذیرفت و در خواست كرد تا جشن عروسى بر پا شده، ولیمه‏ اى داده شود; ولى مشركان به استناد مهلت‏ سه روزه قرارداد نپذیرفتند و گفتند ما را به غذاى تو نیازى نیست .  پیامبر نیز به ناچار مكه را ترك گفت .

11 . ام حبیبه: رمله دختر ابى سفیان . وى نخست ‏به همسرى عبیدالله بن جحش در آمد و به‏رغم آن كه پدر و شوهر این زن، از سر كردگان كفر بودند، آن دو به اسلام گرویدند و به حبشه مهاجرت كردند و در حبشه صاحب دخترى به نام حبیبه شدند . در حبشه، عبیدالله بن حجش مرتد گردید و كوشید تا ام‏ حبیبه را نیز به ارتداد بكشاند; ولى ام‏ حبیبه پایدارى ورزید . با مرگ همسرش، وى به ناچار با تنها دخترش در دیار غربت‏ باقى ماند; نه امكان بازگشت نزد خانواده خویش داشت و نه پناهگاهى از خانواده همسر . در این هنگام، پیامبر نماینده‏ اى نزد نجاشى فرستاد و از طریق وى او را خواستگارى نمود . در جلسه‏ اى با حضور مسلمانان مهاجر حبشه ، نجاشى به وكالت از پیامبر و خالد بن سعید بن عاص به وكالت از ام حبیبه عقد جارى گردید . پس از فتح خیبر كه مهاجرین از حبشه بازگشتند، در سال ششم یا هفتم هجرت وى نیز به مدینه آمد و در خانه پیامبر اقامت ‏یافت .

علاوه بر همسران فوق، در سال ششم هجرت نیز فرمانرواى مصر، مقوقس، در پاسخ به نامه فراخوان پیامبر اسلام را نپذیرفت، اما كنیزى به نام ماریه به وى اهداكرد . وى نیز افتخار همسرى پیامبر یافت و فرزندى به نام ابراهیم به دنیا آورد كه پس از 18 ماه از دنیا رفت و پیامبر را محزون ساخت .

با اندكى دقت‏ به خوبى مى‏ توان دریافت كه راز و رمز این پیوندها، تمایلات جنسى نبوده است; زیرا:

1 . بیش‏ترین عمر پیامبر (بیش از دو سوم آن) آن هم بخش نخستین، از آغاز جوانى تا دوران میان سالى پیامبر، از 25 تا 50 سالگى فقط با یك همسر یعنى حضرت خدیجه سپرى شده است . از 50 تا 51 سالگى بدون همسر زیسته است و از 51 تا 53 سالگى فقط با سوده كه زنى سالخورده بود زندگى نموده است .

2 . تعدد همسران پیامبر در فاصله سال اول تا هفتم هجرى، یعنى از 54 تا 61 سالگى آن حضرت صورت پذیرفته است .

3 . نگاهى كوتاه به تاریخ و ترتیب آن‏ها روشن مى‏ سازد كه اصولا این ازدواج‏ها بر اساس مصالح و به دلیل ایفاى مسؤولیت‏هاى همه جانبه نبوت صورت گرفته است; زیرا اگر جز این بود، چگونه پس از ازدواج با عایشه كه تنها همسر باكره وى بود و از جمال و زیبایى نیز بهره وافى داشت، با زن سالخورده ‏اى چون زینب بنت‏ خزیمه ازدواج مى‏ كند كه تنها سه ماه بعد از ازدواج از جهان رخت ‏برمى ‏بندد یا پس از آن ام سلمه را به همسرى برمى ‏گزیند كه خود او در پاسخ خواستگارى پیامبر، بزرگى سن، داشتن چهار فرزند یتیم و ... را موجب عدم شایستگى خود براى همسرى دانسته، عذر خواهى مى ‏كند; اما پیامبر این امور را مانع نمى‏ داند و او را به همسرى برگزیده، همانند عایشه نزد او اقامت مى‏ گزیند .

4 . سخنان پیامبر در ارزشیابى همسران، روش مناسبى براى یافتن دیدگاه پیامبر در این ازدواج‏ها است; عایشه خود مى‏ گوید: پیامبر به گونه‏ اى به خدیجه عشق مى‏ ورزید و دوستان وى را چنان محترم مى‏ داشت كه موجب شگفتى مى‏ شد و گاه گوسفندى ذبح نموده، گوشت آن را بین دوستان خدیجه تقسیم مى‏ كرد . بدین روى، در برابر هیچ زنى همانند خدیجه حسادت نمى‏ ورزیدم; زیرا پیامبر هماره یاد او را گرامى مى‏ داشت . یك روز به پیامبر گفتم: خداوند در عوض آن پیره‏زن گندمگون غیر باكره، بهتر از او را نصیب تو ساخته است! پیامبر به سختى برآشفت و در پاسخ فرمود: قسم به خدا! هرگز بهتر از خدیجه نصیبم نشده است; زیرا او به هنگام كفر مردمان به من ایمان آورد و آن گاه كه همگان مرا تكذیب كردند، مرا تصدیق كرد و آن گاه كه همگان محرومم كردند، به یارى‏ ام برخاست . خداوند از او فرزندانى به من عطا فرمود كه از زنان دیگر نصیبم نساخته است .

همان طور كه ملاحظه مى‏ كنید، پیامبر ملاك‏هاى عایشه مبنى بر جوانى، زیبایى و بكارت را رد كرده، سبقت‏ خدیجه در ایمان، ایثار، یارى و افتخار مادرى فرزندانش را به عنوان ملاك‏هاى برترى خدیجه ارزشیابى مى‏ كند .

5 . بر اساس آیه شریفه 52 سوره احزاب، نیاز به این گونه ازدواج‏هاى سیاسى و مصلحتى در سال هفتم هجرى به پایان رسید و در سه سال پایانى عمر آن حضرت، جایگزینى همسران گذشته یا ازدواج جدید با هر زنى، اگر چه مورد پسند پیامبر قرار مى‏ گرفت، از سوى خداوند ممنوع گردید .

6 . مردانى كه به بهره‏ مندى از زنان مى‏ اندیشند، تلاش مى‏ كنند با تهیه لباس و توسعه آسایش و هزینه كردن اموال، دل آنان را به دست آورند، اما بر اساس آیه شریفه 28 سوره احزاب، پیامبر در سال نهم هجرى كه گسترش اسلام، وضع اقتصادى مسلمانان را بهبود بخشیده بود، وقتى همسرانش از او لباس و وسایل بهتر طلب كردند، یك ماه از همه آن‏ها كناره گرفت و پس از گذشت‏ یك ماه، به دستور خداوند، آن‏ها را مخیر ساخت تا میان آسایش و رفاه دنیا و زندگى با پیامبر، یكى را برگزینند . آنان كه از درخواست‏هاى مادى خود پشیمان شده بودند، زندگى با پیامبر را برگزیدند .

7 . بدون شك در جامعه آن روز عربستان كه به صورت قبیله‏ اى اداره مى‏ شد و تنها پیوندهاى نسبى و سببى عامل حمایت قبایل از اشخاص مى‏ گردید، بسیارى از ازدواج‏هاى پیامبر براى جلب حمایت اقوام و قبایل مختلف بوده است . در این راستا توجه به این نكته مهم است كه حتى دو تن از همسران پیامبر نیز از یك قبیله نبوده ‏اند!

به راستى آیا عقد كردن دختر نوجوانى چون عایشه در سن 7 یا 17 سالگى كه عروسى با وى سالیان بعد صورت پذیرفت، مى‏تواند علت غیر سیاسى داشته باشد؟

آیا ازدواج با حفصه، كه به گفته اهل سنت‏ براى تكریم عمر كه به شدت بر اثر بیوه گى دخترش آزرده خاطر شده بود، جز در سایه جلب قلوب و محبت او و قوم و قبیله‏ اش صورت پذیرفته است؟

آیا ازدواج با صفیه و جویریه، دختر سر كرده یهودیان شكست‏ خورده بنى نضیر و بنى‏ مصطلق كه از كنیزان بودند، جز براى التیام آثار روانى جنگ میان یهودیان و مسلمانان بود؟ آیا این پیوندها را كه رویكرد مشتاقانه صدها تن از یهودیان به اسلام را رقم زد و مسلمانان را بر آن داشت كه بستگان در بند جویریه را خویشاوندان رسول خدا دانسته، آزاد سازند، مى‏ توان به انگیزه‏ هاى پندارى و غیرواقعى دیگرى نسبت داد؟

آیا مى‏ توان گفت ازدواج پیامبر با ام حبیبه دختر ابوسفیان كه اصلا در مدینه حضور نداشت، بلكه در حبشه بود و به دلیل ارتداد و مرگ همسرش دچار ضربه شدید روحى شده بود، جز براى تسكین آلام روحى او از یك سو و حفظ یك زن مؤمنه و مهاجره در برابر احتمال بازگشت‏ به خانواده مشرك خویش از سوى دیگر و برقرارى پیوند سببى با سركرده مشركان مكه، براى كاستن دشمنى آنان از سوى سوم، انگیزه دیگرى داشته است؟

آیا پذیرش همسرى میمونه كه خود را به پیامبر بخشید، در شرایطى كه پیامبر پس از صلح حدیبیه، براى انجام مناسك حج‏به مكه رفته بود و مكه در التهاب این حضور قرار داشت و درخواست پیامبر براى برگزارى جشن و دادن ولیمه ازدواج كه با كمال تاسف توسط سران شرك پذیرفته نشد، نشانه روشنى بر آن نیست كه در این ازدواج، جلب قلوب مكیان به اسلام و مسلمین مد نظر بوده است؟

آیا مى‏ توان پذیرفت ازدواج پیامبر با دختر عمه خودش زینب دختر جحش كه قبل از آن همسر زید غلام آزادشده پیامبر بود و در تلقى جامعه جاهلى آن دوران بسیار ناپسند و مخالف شان آن حضرت بود و حرف و سخنانى را نیز علیه پیامبر برانگیخت، به دلیل زیبایى او بوده است؟ آیا پبامبر قبلا دختر عمه خودش را ندیده بود؟ مگر پبامبر خود، زید را به خواستگارى او نفرستاده بود؟ مگر پذیرش همسرى زید از سوى زینب، به اشارت و فرمان آن حضرت نبود؟ آیا پبامبر نمى‏ توانست قبل از آن پیوند و جدایى، خود به خواستگارى بشتابد؟ به راستى آیا مى‏ توان قبول كرد به جان خریدن آن همه نیش و كنایه جز براى انجام فرمان خداوند و در هم شكستن سنت غلط و جاافتاده عرب جاهلى صورت پذیرفت؟

8 . افزون بر موارد پیشین، مؤید دیگر آن است كه تعدد همسران، نه تنها موجب آسایش و رفاه پیامبر نبود; بلكه برابر آیات نخستین سوره تحریم، برخى از همسرانش، با گفتار و كردار خود، موجبات آزردگى‏ خاطر و رنجش آن حضرت را فراهم مى‏ ساختند و پیامبر گر چه گاه از تصمیم خود مبنى بر طلاقشان، سخن به میان مى‏ آورد ولى به مقتضاى دلایل و مصالح پیش ‏گفته، صبورى پیشه ساخته، از آن‏ها جدایى برنگزید .


پى‏ نوشت:

1 . ذاریات (51): 49 و حج (22): 5 .

2 . روم (30): 21 و اعراف (7): 189 .

3 . نساء (4): 3 .

4 . حول نساء الرسول، ص 37 - 45 .

5 . مجموعه مقالات، مقاله زن در اسلام، علامه طباطبایى .

6 . الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، ج 4، ص 1885 .

7 . الصحیح من السیره، ج 3، ص 286 .

8 . همان، ج 4، ص 1876 .

9 . ناسخ التواریخ، ج 4، ص 1882 .

10 . سیره نبویه ابن هشام، ج 3، ص 351; طبقات ابن سعد، ج 2، ص 81 .

11 . سیره ابن هشام، ج 2، ص 294; تاریخ طبرى، ج 2، ص 260; الاصابه، ج 8، ص 43 .

12 . طبقات ابن سعد، ج 8، ص 120 .

13 . احزاب (33): 115 .

14 . سیره، ج 4، ص 296; تاریخ طبرى، ج 3، ص 100 .

15 . طبقات الكبرى، ابن سعد، ج 8، ص 216 .

16 . مستدرك حاكم، ج 1، ص 16 .

17 . صحیح بخارى، ج 4، ص 230 .


صدق الله العلی العظیم

یاعلی



[ بیست و پنجم خرداد 93 ] [ 02:13 ب.ظ ] [ میس طلبه ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه